Од заштитени реки до нови мегавати: Норвешка, „зелениот шампион“ што ја менува играта

August 29, 2025
3 mins read

Снежни планини, смрзнати езера и домови кои се греат со топлински пумпи што непрекинато ја цицаат електричната енергија од мрежата. Од истата струја се снабдуваат и електрични возила, чија бројка континуирано расте и ако во 2023 година 82.4% од сите нови возила биле електрични, во 2024 година таа бројка се искачила на 88.9 %. Ова слика го ислустрира и континуираниот раст на потрошувачка на енергија во Норвешка, чии жители се гордеат дека над 90% од нивната струја е најчистата енергија која Европа ја познава. Норвешкиот енергетски систем се потпира на големите хидроцентрали, но таа чиста енергија им носи и ранливост. Особено во долгите зими затоа што акумулациите се празнат побрзо од очекуваното. 

Растот на електрични возила и пумпи за греење само ја зголеми потрошувачката до ниво кое ги принуди да бараат и нови извори.

Во февруари 2025 година, норвешкиот парламент направи чекор што изгледаше незамислив: дозволи изградба на мали хидроцентрали (МХЕ) дури и во реки со највисок степен на заштита, но само кога општествената корист е значајна. Владата ја оправда оваа одлука со јасни аргументи дека ќе обезбеди дополнителни 0,8 TWh сигурна енергија за зимските месеци, како и заштита од поплави и отворање нови извори на приходи за руралните заедници.

Реакциите од еколошките организации не изостанаа. Тие предупредија дека токму овие реки се дом на некои од последните здрави популации на локалниот лосос. Сепак парламентот не се повлече од одлуката. 

Во август–септември 2024 година, Norsk Hydro најави реализација на проектот Illvatn pumped storage во регион во западна Норвешка, сместен во областа на Согнефјорд – најдолгиот и еден од најводоизобилните фјордови во Европа. За разлика од класичните мали хидроцентрали, овој проект претставува пумпна складишна електрана, односно систем што ги користи постоечки резервоари и канали за складирање на енергија. Во периоди на ниска потрошувачка водата се пумпа во „горен“ резервоар, а кога системот е под притисок таа се пушта назад низ турбини и произведува струја. Со капацитет од 84 GWh складирана енергија, оваа електрана ќе обезбеди стабилност и флексибилност во мрежата, особено во услови на растечка потрошувачка од топлински пумпи и електрични возила. Почетокот на изградбата е планиран за 2025 година, а пуштањето во употреба се очекува во периодот 2028–2029.

Паралелно, на 29 август 2024 година, во округот Агдер ја пуштија во употреба малата хидроцентрала Flateland – проект со годишно производство од околу 47 GWh, што е  доволно за снабдување на сите домаќинства во општината Биркенес и уште 500 дополнителни домови. Flateland се реализираше предвреме и во рамките на буџетот, но она што го прави посебен е инклузивниот пристап. Тука локалните сопственици на земјиште, инвеститорите и општината работеа заедно, креирајќи модел на партнерство што може да биде пример за идни мали хидропроекти. Ова покажува дека малите хидроцентрали не мора нужно да бидат извор на конфликт, туку можат да станат двигател на локален развој кога се базираат на доверба и транспарентност.

Норвешка со овие чекори испраќа важна порака дека и „најзелениот“ енергетски систем мора постојано да балансира меѓу зачувување на природата и сигурно снабдување со електрична енергија и енергетската независност. Покажува и дека клучот лежи во комбинацијата на паметни складишни решенија и локално насочени мали централи.

Иако е земја со најстроги еколошки критериуми, ја отвори вратата за технологиите за искористување на хидропотенцијалот што покажува дека малите хидроцентрали се кредибилна опција за општественото добро.

Решението – внимателно дизајниран закон

Изградбата на малите хидроцентрали во заштитените подрачја се уредува со внимателно осмислен закон кој треба да обезбеди заштита на животната средина и биодиверзитетот во и околу реката. Ссекој проект мора да мине двојна јавна расправа, студија за влијанија врз животната средина и автоматски мониторинг на биолошкиот минимум. Штом нивото на реката падне, турбините престануваат со работа. Дополнително, критериумите за „значајна општествена корист“ бараат проектот да обезбеди барем две придобивки – било тоа да е енергија за зимските месеци, заштита од поплави, локални приходи или искористување на веќе постоечки водни канали.

Норвешка со ова испраќа важна порака: дури и најзелениот енергетски систем мора постојано да балансира меѓу зачуваната природа и сигурното снабдување со струја.

Македонија на крстопат меѓу „зеленото“ и енергетската независност

Паралелата со Македонија е повеќе од очигледна. Земјава има огромен хидропотенцијал, но делумно неискористен и оптоварен со контроверзии. Во последната деценија, малите хидроцентрали кај нас станаа симбол на судир меѓу инвеститорите и локалните заедници, особено поради проекти во заштитени подрачја. Дел од нив се уште предизвикуваат протести и тензии.

Дали прецизна дефиниција на јавниот интерес, строги критериуми и транспарентност на секое ниво може да ја насочи дебатата кон кога и под кои услови малите хидроцентрали носат вистинска општествена корист?

Потрагата по зелени извори на енергија не ја прават Норвешка „зелениот шампион“. Тоа се заштитените природни зони со шумите и водотоците и чистиот воздух. Сепак, со новите правила Норвешка призна дека иднината на енергетиката бара постојана адаптација. Хидропотенцијалот не е само бројка во мегавати, туку алатка која мора да се вклопи во поширока визија за енергетска независност и сигурност, одржлив развој и довербата на граѓаните. Само тогаш малиот мегават ќе може да носи голема корист.

VERO JUMBO

EVN MACEDONIA

MATINA DENTAL CLINIC

AUTO SHKOLLA BEKO

Претходно

Таа верува во вонземјани

Следно

Ресурсниот центар за поддршка на општините – институционален механизам кој ќе овозможи долгорочна, одржлива и стручна поддршка за општините во Македонија.

Latest from Blog

Проданоски: Буџетот за 2027 година го креираме со предлозите на прилепчани

Општина Прилеп ги заврши средбите со сите урбани заедници во градот во рамките на консултациите за подготовка на Буџетот за 2027 година. Градоначалникот Дејан Проданоски најави дека процесот продолжува со средби со

Николоски: Од 1 јануари само Државната лотарија ќе може да организира онлајн игри на среќа

Владата го измени Законот за игри на среќа, со кој јасно се ограничува организирањето на игри на среќа. Само Државната Лотарија ќе може да организира игри на среќа, дополнително се воведе ограничување

Божиновска: По три децении зависност од еден гасен правец, Македонија работи на нови врски со соседите

Македонија три децении зависела од само еден правец за снабдување со природен гас, а новите поврзувања со соседите треба да ја намалат таа зависност, порача министерката за енергетика, рударство и минерални суровини,

Битола не ги заборава своите херои: Одбележана 82-годишнината од формирањето на Првата егејска македонска ударна бригада

Во Битола свечено беше одбележана 82-годишнината од формирањето на Првата егејска македонска ударна бригада, со положување свежо цвеќе, оддавање почит и пригодна културно-уметничка програма. Одбележувањето се одржа пред спомен-плочата кај Територијалната противпожарна

Божиновска: Гасните врски со Грција и Србија се приоритет за посигурно снабдување

Гасните интерконектори со Грција и Србија, Вертикалниот гасен коридор и повторното ставање во функција на продуктоводот Солун–Скопје се меѓу проектите со кои Македонија работи на посигурно снабдување со енергија. Ова го истакна
Go toTop