Секое трето дете во земјата живее во сиромаштија, само едно од три деца постигнува минимално ниво на знаење по математика, читање и наука , а 73% од децата се изложени на физичко или емоционално насилство во домот е заклучокот од новата најновата Ситуациона анализа за децата и адолесцентите во земјата која ја изработи УНИЦЕФ.
Овие фактори имаат долгорочни последици врз развојот и благосостојбата на најмладите граѓани во земјата, што бара итна реакција и посветеност од институциите.
Македонија се соочува со значително намалување на детската популација, која во периодот од 2011 до 2023 година опаднала за 18%, достигнувајќи 368.731 деца. Фертилитетот останува под нивото, со стапка од 1,5 раѓања по жена во 2023 година. Урбанизацијата е во подем – 61% од новородените се во урбаните средини, додека земјата бележи нето-миграција од -1.000 луѓе годишно.
Јавната потрошувачка за децата покажува нерамномерност – додека издвојувањата за образование се на ниво слично на европскиот просек, финансирањето на здравството е пониско, а социјалната заштита најслабо финансирана. Според анализите за ефикасноста на трошењето, потребни се подобрувања во насока на поголема транспарентност и фокусирани инвестиции во поддршката за децата.
Сиромаштијата останува една од најголемите закани за децата – 32% од нив живеат под националната линија на сиромаштија, што е значително повеќе од 22% кај возрасните. Најпогодени се домаќинствата со самохрани родители (50%), семејствата со тројца или повеќе деца (53%) и ромските семејства, каде што 79% од децата живеат во сиромаштија.
Дополнително, само 23% од децата и домаќинствата добиваат детски и семејни парични надоместоци, што е значително пониско во споредба со просекот во ЕУ, каде што 88,4% од децата имаат пристап до вакви финансиски бенефиции.
Образовен систем – Ниски резултати и неефикасно трошење
Проблемите во образовниот систем се евидентни – помалку од една третина од децата имаат основни вештини по математика, читање и природни науки. Големи се разликите во резултатите меѓу учениците според социо-економскиот статус – со разлика од над 70 поени, а етничката припадност е значаен фактор за нееднаквост.
Во 2023 година, 14.000 деца не посетувале основно образование, додека 22.000 не биле запишани во средно училиште. Уште позагрижувачки е фактот што само 40% од децата посетуваат организирано учење една година пред основното образование, наспроти просекот од 96% во ЕУ. Кај ромските деца овој процент е под 8%.
Финансирањето на образованието покажува неефикасност – дури 89% од трошоците во периодот 2010-2020 година биле насочени кон плати и бенефиции, а односот ученик-наставник е 10:1, што е пониско од просекот во ОЕЦД (15:1).
Насилството врз децата – широко распространето
Загрижувачки 73% од децата во Македонија се изложени на некаква форма на насилна дисциплина во домашни услови. Овој проблем е поизразен кај момчињата, ромските деца и децата со попреченост.
Новите технологии носат дополнителни ризици – онлајн насилството и врсничкото малтретирање стануваат сè почести, а 18% од адолесцентите на возраст од 13 до 15 години биле жртви на врсничко насилство во последните 30 дена.
Покрај тоа, раните бракови сè уште претставуваат проблем – 8% од жените на возраст од 20 до 24 години стапиле во брак пред 18-тата година, а во најсиромашните семејства овој процент изнесува 22%, додека во ромските населби достигнува 45%.
Еколошки ризици и здравствени предизвици
Загадувањето на воздухот претставува најголем еколошки ризик за здравјето на децата – концентрацијата на ПМ2.5 честички е пет пати над препорачаното ниво. Ова е директно поврзано со високата стапка на заболувања – 40% од детската морбидитетност во урбаните средини е последица на респираторни заболувања.
Во 2023 година, Македонија регистрирала 96 смртни случаи на 100.000 жители поради загадување на воздухот, а едно од девет смртни случаи кај новороденчињата е поврзано со загадувањето.
Дополнително, различните форми на неухранетост остануваат предизвик – секое трето дете на возраст од 7-9 години е со прекумерна тежина, додека 11% од децата под 5 години се со прекумерна тежина. Во ромските населби, 11% од децата под 5 години страдаат од заостанат раст, наспроти 4% на национално ниво.
Иако доењето е клучно за здравиот раст и развој на децата, само 9,5% од новороденчињата добиваат мајчино млеко во првиот час од животот, а само 27% од бебињата се исклучиво доени, што е под целта на СЗО од 50%.
Извештајот на УНИЦЕФ покажува дека Македонија мора итно да преземе мерки за подобрување на состојбата на децата. Борбата против сиромаштијата, подобрувањето на пристапот до квалитетно образование и заштитата од загадување и насилство се клучни области во кои е потребна посветена акција.
ИЗВОР: racin.mk
