Македонија не смее да го пропушти моментумот што се создава во Европа во однос на обезбедувањето критични минерални суровини и да дозволи потенцијалот на домашните наоѓалишта, меѓу кои и Иловица–Штука, да остане неискористен без темелна, стручна и одговорна проценка на можностите за нивно одржливо искористување.
Европската Унија веќе презема конкретни чекори за зајакнување на сопствените капацитети за истражување, експлоатација, преработка и рециклирање на критичните суровини. Преку Европскиот акт за критични суровини (Critical Raw Materials Act), ЕУ воспоставува механизми за препознавање и поддршка на стратешки проекти, поефикасно координирање на административните постапки и олеснување на пристапот до финансиски инструменти и инвестиции.
Овој пристап подразбира и пократки и попредвидливи рокови за издавање дозволи за проектите што ќе добијат статус на стратешки, како и поддршка за нивно финансирање преку европски и национални програми, финансиски институции и приватни инвестиции. Со тоа, Европа јасно покажува дека пристапот до минералните суровини е прашање на економска конкурентност, индустриска независност и долгорочна стратешка сигурност.
ИЗИР смета дека Македонија треба да ги следи овие европски насоки и да воспостави предвидлива рамка во која минералните ресурси ќе се разгледуваат како развоен потенцијал, а нивното евентуално искористување ќе биде условено со исполнување на сите законски, еколошки и општествени критериуми.
Во таа насока, особено е важно државните политики да се темелат на Стратегијата за геолошки истражувања и одржливо искористување и експлоатација на минералните суровини 2025–2045, изработена од Македонската академија на науките и уметностите (МАНУ). Стратегијата предвидува научно заснован и аргументиран пристап кон геолошките истражувања и одговорното управување со минералните ресурси, со цел тие да придонесат за економски развој, подобар животен стандард и одржливо користење на природните богатства.
Примената на овие насоки подразбира доследно почитување на законските процедури, стручни и независни проценки, соодветни студии за влијанието врз животната средина, континуиран мониторинг и вклучување на локалните заедници во процесите на информирање и консултација. Развојот на рударството не треба да се поставува како избор меѓу економијата и животната средина, туку како процес во кој економските придобивки се можни само доколку се исполнети највисоките еколошки и општествени стандарди.
Во овој контекст, потенцијалот на проектот Иловица–Штука заслужува да биде разгледуван низ истата рамка на стручност, одговорност и долгорочни национални интереси. Станува збор за проект што отвора прашања за можностите за инвестиции, нови работни места, развој на локалната економија и придонес кон домашната индустриска база. Но, секоја од овие можности мора да се оценува врз основа на проверливи податоци, исполнети законски услови и соодветни гаранции за заштита на животната средина и интересите на локалното население.
Неопходно е Македонија да излезе од состојбата на пасивност и да воспостави јасен, предвидлив и стратешки пристап кон минералните ресурси. Тоа не значи заобиколување на процедурите или игнорирање на загриженоста на граѓаните. Напротив, значи доследно спроведување на законите, користење на научната експертиза, отворен дијалог со локалните заедници и примена на највисоките еколошки стандарди. Потенцијалот на Иловица–Штука не треба однапред да се отфрли, туку да се разгледува низ таков одговорен процес.
Сметаме дека земјата има потреба од долгорочна и конзистентна политика за минералните суровини, усогласена со европските стратешки приоритети и со националните развојни цели. Неискористувањето на природните ресурси не треба да биде резултат на отсуство на институционална визија и координација. Одговорноста на државата е да создаде услови за информирано одлучување, да ги процени можностите и ризиците и да обезбеди секој проект што ќе ги исполни законските и еколошките услови да може да биде разгледуван врз основа на јасни и еднакви критериуми.
Европскиот моментум е можност што Македонија треба да ја искористи – со знаење, одговорност и почитување на граѓаните и природата.
