Меѓународните организации за заштита на природата Еуронатур и Ривервоч, кои со години ја следат состојбата на реките во Европа, објавија сеопфатно истражување што покажува дека Балканот за нешто повеќе од една деценија изгубил над 2.400 километри речни делови со речиси природен тек, меѓу кои и делови од сливот на реката Вардар.
Истражувањето е објавено во рамки на кампањата „Спаси го синото срце на Европа“ и претставува прва споредлива регионална проценка на хидроморфолошката состојба на балканските реки по 2012 година. Во извештајот за 2025 година се анализирани 83.824 километри реки во 11 земји од регионот, при што е утврдено дека уделот на речиси природни реки е намален од 30 проценти во 2012 година на само 23 проценти во 2025 година, што претставува загуба од околу 2.450 километри.
Според наодите, најзначајни промени се забележани во сливовите на реките Дрина, Неретва, Вардар, Девол и Дрим.
Од поголемите реки опфатени со анализата, само 23 проценти остануваат речиси природни, додека 43 проценти покажуваат мали модификации. Умерено до екстензивно изменетите реки сочинуваат 27 проценти од мрежата, а сериозно изменетите делови, најчесто поради зафаќања и инфраструктурни интервенции, изнесуваат седум проценти.
Авторот на студијата, д-р Улрих Шварц од „Флувиус Виена“, предупредува дека трендовите се јасни и загрижувачки.
„Долгорочните податоци покажуваат континуиран пад на речиси природните речни делови низ Балканот, предизвикан првенствено од зафаќања и големи инженерски интервенции. Иако регионот сè уште има релативно висок удел на недопрени реки во споредба со остатокот од Европа, сегашните практики се во растечка спротивност со еколошките стандарди потребни за пристапување кон Европската Унија и принципите на одржливо управување со водите“, вели Шварц.
Албанија со најбрзо влошување
Студијата посочува дека Албанија бележи најстрмно опаѓање на недопрени и малку изменети реки во регионот. Главни причини се развојот на хидроенергетиката, неконтролираната регулација на речните корита, црпењето вода и обемната трансформација на поплавните рамнини.
„Иако Албанија направи значаен исчекор со заштитата на Вјоса и дел од нејзините притоки, во последната деценија деградираше повеќе речни делови отколку која било друга балканска земја“, изјави Улрих Ајхелман, извршен директор на Ривервоч. Тој додава дека овие податоци треба да бидат аларм за албанските власти, особено во контекст на евроинтегративните аспирации на земјата.
Како позитивен пример се наведува прогласувањето на Националниот парк „Дива река Вјоса“, што се смета за најважното достигнување во зачувувањето на реките во регионот, како и запирањето на хидроенергетски проекти на околу 900 квадратни километри.
Повик за итна акција
Врз основа на наодите, Еуронатур и Ривервоч упатуваат повик за итна и координирана акција на национално и европско ниво. Меѓу препораките се: законска заштита на преостанатите недопрени реки, проширување и строго спроведување на заштитените подрачја, запирање на деструктивниот развој на хидроенергијата, воспоставување систематски и хармонизиран мониторинг како предуслов за членство во ЕУ, како и обновување на веќе оштетените речни екосистеми преку природно-базирани решенија.
„Балканот сè уште ги содржи некои од последните диви реки во Европа, но прозорецот за нивна заштита брзо се затвора“, предупредува Анет Спангенберг, раководител на програмата за свежа вода во Еуронатур. Според неа, зачувувањето на овие реки бара политичка храброст, одлуки засновани на наука и јасно отстапување од деструктивните развојни практики.
Извор: vecer.mk
