Во последната деценија просечната работна недела во ЕУ се скрати за околу еден час, а разликите меѓу земјите се драматични: од 32,1 час во Холандија до 39,8 часа во Грција, додека Турција, како кандидат за членство, предничи со 43,1 час. Јужна и Источна Европа, вклучувајќи ги Грција, Бугарија и Србија, сè уште работат најдолго. На спротивниот крај се северните и западните земји со силни синдикални договори, висока продуктивност и широко прифатени скратени и флексибилни форми на работа.
Каде е Македонија?
За Македонија последните официјални податоци (2020) покажуваат просечна работна недела од 39 часа – речиси „грчко темпо“ и значително над просекот на ЕУ. Нема понови бројки за 2024 г., но регионалниот тренд сугерира дека намалувањето кај нас е бавно, ако воопшто постои. Ова е резултат од неколку причини:
- Ниска женска вработеност и мал удел на скратено работно време.
Во ЕУ скратувањето најмногу се должи на порастот на женската вработеност и растот на услужниот сектор, каде што доминираат хонорарни и скратени ангажмани. Во Македонија, само околу 43 % од жените работат, а скратеното работно време е ретка појава, па товарот на „цел работен стаж“ останува речиси непроменет. - Високо ниво на неформална економија.
Луѓето кои работат без договори често немаат регуларно дефинирано работно време и пријавуваат часови што реално се подолги од официјалните. - Пониски плати и силен “финансиски притисок”.
Анализите на ЕЦБ и ММФ покажуваат дека во побогатите држави луѓето „можат да си дозволат“ да работат помалку. Во Македонија просечната нето-плата е околу 620 евра, па мотивот „да се земе уште една смена“ останува силен.
Европските причини – и нашата реалност
Истражувањата на Европската комисија и Европската централна банка ја поврзуваат скратената работна недела со:
- Бумот на скратените форми на вработување.
- Поголемо учество на жените на пазарот на труд.
- Трансформацијата кон услуги високо заситени со технологија.
Во Македонија, овие фактори сè уште не се доволно изразени. Додека дел од ИТ-секторот експериментира со „четиридневна недела“, производството и трговијата остануваат во 40-часовна матрица, придружена со прекини за прекувремена работа што често не се наплатуваат.
Што значи ова за домашната политика?
- Преговори за нов Општ колективен договор.
Синдикатите веќе навестуваат барање за „38-часовна недела со иста плата“. Работодавачите возвраќаат дека продуктивноста мора прво да порасне. - Талент и иселување.
Ако земјите во ЕУ нудат пократка недела и повисок приход, македонската работна сила може уште побрзо да ја гледа границата како единствена алтернатива. - Поддршка за женско предприемништво и флексибилност.
Програмите за ре-тренинг и субвенции за детска грижа би можеле да го зголемат учеството на жените во пазарот, што индиректно ќе ја скрати просечната работна недела без „насилно“ менување на законите.
- Ако Македонија сака да се приближи кон европските трендови без да ја жртвува конкурентноста, клучни се две насоки: (1) продуктивност преку технологија и (2) формализирање на пазарот на труд.
- Контролираното воведување на скратено работно време во јавниот сектор може да послужи како пилот-програма, а успехот да се мери преку конкретни индикатори за услуга и излез.
- Во приватниот сектор, стимулите за flexible work — од даночни олеснувања до поддршка за работа од дома — може да ја „пресечат“ дилемата помеѓу работодавачите и вработените.
Европа оди кон пократок работен ден; Македонија засега останува „во полна смена“. Но прашањето веќе не е дали ќе се скрати неделата, туку кога и под кои услови – и дали ќе го направиме тоа по сопствен план или ќе ни биде наметнато од пазарниот одлив на талент.
ИЗВОР: racin.mk
