На 15 август 2012 година, на 64-годишна возраст, почина Арбен Џафери, долгогодишен политичар, интелектуалец и еден од најзначајните претставници на албанската политичка сцена во Македонија. Денес се навршуваат 14 години од неговата смрт.
Џафери почина како последица од мозочен удар, а во последните години од животот се соочуваше и со Паркинсонова болест. Неговата улога во поновата македонска историја и денес е предмет на различни политички и историски толкувања, но неспорно е дека беше една од највлијателните политички фигури во земјата во периодот по независноста.
Арбен Џафери е роден на 24 јануари 1948 година во Тетово. Дипломирал филозофија на Универзитетот во Белград, а уште како млад се вклучил во политичките и општествените процеси што ја засегале албанската заедница во тогашна Југославија.
Од демонстрациите во Тетово до Приштина
Политичкиот ангажман на Џафери започнал многу пред осамостојувањето на Македонија. Како млад учествувал во албанските демонстрации во Тетово во 1968 година. Според биографски извори, поради неговото учество и политичките ставови се соочил со прогон и бил принуден да побара побезбедна средина за живот и работа во Приштина.
Токму во Приштина Џафери го поминал најголемиот дел од својот професионален и интелектуален развој. Се афирмирал како новинар, културен критичар и интелектуалец, а од средината на 1970-тите до 1990 година работел во Радио-телевизија Приштина, каде што бил главен, односно одговорен уредник на Културната програма.
По укинувањето на автономијата на Косово и политичките чистки во медиумите во времето на режимот на Слободан Милошевиќ, голем број албански новинари и уредници биле отстранети од Радио-телевизија Приштина. Во тој период завршила и медиумската кариера на Џафери, кој во почетокот на 1990-тите се вратил во Македонија.
Токму по враќањето во Тетово започнува неговата втора голема кариера – политичката.
Од новинарството во политиката
Во првата половина на 1990-тите, во тогашниот албански политички блок почнале сериозни поделби околу начинот на кој треба да се артикулираат барањата на Албанците во Македонија. Во Партијата за демократски просперитет се создала порадикална политичка струја, а Џафери бил препознаен како интелектуалец кој може политички да ги формулира нејзините позиции.
На парламентарните избори во 1994 година бил избран за независен пратеник, а подоцна стана едно од главните лица на новиот политички блок од кој ќе произлезе Демократската партија на Албанците.
Џафери беше основач и прв претседател на ДПА и ја предводеше партијата до 2007 година. Под негово водство, ДПА стана една од двете доминантни партии кај албанското гласачко тело во Македонија.
Неговата партија беше дел од владината коалиција предводена од ВМРО-ДПМНЕ на Љубчо Георгиевски во периодот 1998–2002 година, а повторно стана дел од власта по изборите во 2006 година, со владата на Никола Груевски.
Правата на Албанците како централна политичка тема
Џафери беше препознатлив по директниот настап, острите политички дебати и интелектуалниот начин на кој ги образложуваше своите позиции.
Една од централните теми во неговото политичко дејствување беше уставната положба на Албанците и проширувањето на нивните колективни и јазични права.
Колку силно го преокупирало ова прашање покажува една негова позната изјава:
„И кога легнувам и кога се будам, и дење и ноќе јас постојано размислувам за промена на Уставот.“
Во периодот на неговото учество во власта беше направен и значаен чекор во високото образование на албански јазик со основањето на Универзитетот на Југоисточна Европа во Тетово.
Арбен Џафери и 2001 година
Најзначајниот период од неговата политичка кариера несомнено беше вооружениот конфликт во 2001 година.
Џафери во почетокот имал критички став кон вооружениот начин на решавање на политичките проблеми, но како лидер на ДПА станал еден од клучните учесници во политичките преговори што завршија со Охридскиот рамковен договор.
На 13 август 2001 година, Џафери беше еден од потписниците на договорот, заедно со тогашниот претседател Борис Трајковски и лидерите Љубчо Георгиевски, Бранко Црвенковски и Имер Имери.
Со договорот беше ставен крај на вооружениот конфликт и беше поставена нова уставна и политичка рамка за меѓуетничките односи во земјата.
По потпишувањето, Џафери симболично се обрати на албански јазик:
„Врз основа на одредбите од Рамковниот договор, јас избрав во овој момент да говорам на мојот јазик.“
Подоцна, сепак, тој знаеше да биде и критичар на начинот на кој договорот се спроведуваше, оценувајќи дека дел од неговите решенија и нивната реализација не ги исполниле очекувањата.
Подемот на ДУИ и повлекувањето од политиката
Парламентарните избори во 2002 година донесоа голема промена во албанскиот политички блок. Новоформираната ДУИ на Али Ахмети ја презеде доминантната позиција меѓу албанските гласачи, а ДПА го загуби приматот што го имаше претходните години.
И покрај тоа, Џафери остана на чело на партијата и продолжи да биде еден од највлијателните албански политички и интелектуални гласови во Македонија.
Во 2007 година, поради влошената здравствена состојба и долгогодишната борба со Паркинсоновата болест, се повлече од лидерската позиција во ДПА.
Тогаш негов наследник стана Мендух Тачи, а Џафери ја доби функцијата почесен претседател на партијата.
За сопственото повлекување тој кратко рекол:
„Тоа е најнормалната работа што би можел да ја направам.“
Политичар со изразен интелектуален профил
Џафери не беше типичен балкански партиски лидер. Неговото образование по филозофија, долгогодишната работа во новинарството и интересот за културата силно се чувствуваа во неговите јавни настапи.
Пишуваше и говореше за демократијата во мултиетничките држави, националните права, односот меѓу индивидуалните и колективните права и иднината на Балканот. Неговите политички противници неретко остро се судираа со неговите позиции, но дури и меѓу нив беше тешко да се оспори неговата интелектуална подготвеност и способноста јасно да ги артикулира своите политички идеи.
Во политичката историја на независна Македонија остана препознатлив и како човек кој директно учествуваше во некои од најважните процеси – од редефинирањето на албанскиот политички фактор во 1990-тите, преку владината коалиција од 1998 година, до конфликтот и Охридскиот договор во 2001 година.
Последните години
Здравствената состојба постепено го оддалечуваше Џафери од активната политика и неговите јавни настапи стануваа сè поретки.
Во август 2012 година претрпел тежок мозочен удар и бил хоспитализиран во Скопје. По неколку дена во тешка состојба, Арбен Џафери почина на 15 август 2012 година, на 64-годишна возраст.
Беше погребан во Тетово.
Четиринаесет години по неговата смрт, оценките за неговите политички позиции и наследство остануваат различни. Но тешко може да се оспори дека Арбен Џафери беше една од највпечатливите политички и интелектуални личности во Македонија по независноста и човек кој остави траен белег врз развојот на албанскиот политички фактор и меѓуетничките односи во државата.
Извор: zurnal.mk
