Европската комисија издвојува конкретни реформи и резултати, а гасните врски се енергетски автопати на државата
1. Во новиот извештај Европската комисија бележи напредок во енергетиката. Кои позитивни оценки ги сметате за најважни за работата на Министерството?
Во извештајот Европската комисија наведува конкретни реформи и резултати во енергетиката. За нас е особено важно што напредокот се гледа во повеќе области, од законската рамка и развојот на пазарот на електрична енергија до енергетската ефикасност, инфраструктурното поврзување и заштитата на ранливите граѓани.
Комисијата ги посочува Законот за обновливи извори на енергија, измените во законската рамка за енергетска ефикасност и усвојувањето на методологијата за мерење на енергетската сиромаштија. Со овие чекори воведуваме посовремени правила за инвестирање и за производство на почиста енергија. Воедно можеме попрецизно да ги насочиме мерките кон домаќинствата на кои им е најпотребна поддршка.
Комисијата го издвојува и воведувањето на пазарот на електрична енергија во тековниот ден. Пазарот работи од мај 2026 година и овозможува пофлексибилно тргување поблиску до времето на испорака. Тоа е особено важно бидејќи расте производството на електрична енергија од сонце и ветер.
Европската комисија го наведува и повторното пуштање во употреба на продуктoводот Солун–Скопје како важен придонес за сигурноста на снабдувањето во регионот. Во извештајот е наведен и договорот што МЕПСО го склучи со регионалниот координативен центар SEleNe. Со тој договор се зајакнува координацијата во управувањето со електропреносната мрежа.
Важна ни е и оценката за зајакнувањето на капацитетите на Министерството. Институцијата е формирана во 2024 година. Додека се екипираме, подготвуваме закони и работевме на спроведување на стратешки проекти. Позитивните оценки се потврда за трудот на луѓето во Министерството и во институциите со кои соработуваме.
Според вкупната оценка на Комисијата, земјата бележи одреден напредок и останува умерено подготвена. Ги истакнуваме резултатите што ги издвојува Комисијата и ги прифаќаме препораките за натамошна работа, особено за спроведувањето на законите и за јакнењето на техничките капацитети.
2. Какви резултати носат овие реформи и што значат за иднината на домашното производство на енергија?
Тоа најдобро се гледа од податоците за обновливите извори. Според извештајот, тие учествуваат со 58,22 проценти во вкупната инсталирана моќност и со 46,37 проценти во домашното производство на електрична енергија. Станува збор за два показателя. Првиот се однесува на моќноста на инсталираните постројки, а вториот на произведената електрична енергија. И двата укажуваат на сè поважната улога на сонцето, ветерот и водата во нашиот енергетски систем.
Во подготовка се 67 енергетски проекти со вкупна планирана моќност од 4.416 мегавати. Станува збор претежно за сончева и ветерна енергија. Потенцијалот е значаен. За да се изградат планираните капацитети и да почнат со производство, потребни се инвестиции, соодветни дозволи, услови за приклучување и развој на електропреносната мрежа.
Затоа развојот на нови извори го поврзуваме со модернизацијата на мрежата и со складирањето на енергија. Целта ни е да привлечеме инвестиции и да обезбедиме мрежата сигурно да ја прими и да ја пренесе произведената електрична енергија, за да имаат корист и економијата и граѓаните.
Првата аукција за гаранции за потекло, која МЕМО ја одржа на 28 октомври, е пример за развојот на пазарот. Понудени беа 35.000 гаранции за електрична енергија произведена од ветер, од кои 34.000 беа продадени. Гаранциите им овозможуваат на компаниите да го потврдат обновливото потекло на енергијата, што е сè поважно за нивното работење и за конкурентноста на извозните пазари.
Продолжуваме да ги спроведуваме плановите за енергетика и клима и да ги обновуваме јавните згради за да бидат енергетски поефикасни. Усвоената програма предвидува секоја година да се обновуваат 3 проценти од опфатениот фонд на јавни згради на централно ниво. Целта на оваа обврска е да се намалат потрошувачката и трошоците и да се подобрат условите за работа.
3. Гасификацијата е еден од Вашите главни приоритети. Кои резултати го покажуваат напредокот во регионалното гасно поврзување?
Највидливиот резултат е изградбата на интерконекторот со Грција. Со него добиваме нов правец за снабдување со планиран почетен капацитет од 1,5 милијарди кубни метри годишно. Податоците што Министерството ги објави на 28 октомври ја покажуваат состојбата заклучно со 19 октомври. Дотогаш беа испорачани 64 километри цевки, 43 километри беа заварени, а 18 километри положени во ров. Беа завршени 97 проценти од експропријацијата.
Европската комисија наведува дека гасоводот со Грција е во изградба, со планирано завршување во 2027 година. Тој ќе овозможи пристап до дополнителни извори и правци за снабдување преку грчкиот систем и ќе ја подобри енергетската поврзаност на Македонија со регионот.
Вториот голем чекор е договорот за поврзување со Србија. Договорот за македонскиот дел е потпишан на 27 август и опфаќа проектирање и изградба на делница долга 22,4 километри. Вредноста на договорот е 29,4 милиони евра, а завршувањето е планирано до крајот на 2028 година. Со потпишувањето е направен чекор од подготовка кон изведба. За гасоводот да функционира во целост, потребно е проектите од двете страни на границата да се усогласат.
НОМАГАС се приклучи и кон рамката за соработка на Вертикалниот гасен коридор. Така ја зајакнуваме соработката со другите оператори и држави и создаваме услови нашите интерконектори да станат дел од поширок регионален систем.
Во Собранието овие врски ги нареков енергетски автопати на државата. Зад таа определба стојат изградбата на гасоводот со Грција, договорот за врската со Србија и рамката за регионална соработка. Секој од овие чекори придонесува за подобро поврзан и поотпорен енергетски систем.
4. Што добиваат економијата и граѓаните од гасификацијата? Како ја усогласувате европската препорака за цените со заштитата на домаќинствата?
Најважните придобивки од гасните врски се поголемиот избор и посигурното снабдување. Пристапот до повеќе правци создава подобри услови за конкуренција меѓу снабдувачите и ја намалува зависноста од една врска. Сигурното снабдување со енергија е еден од најважните услови за компаниите да ги планираат производството и инвестициите на долг рок.
Меѓудржавните гасоводи се основата. За придобивките да стигнат до повеќе компании, јавни установи и домаќинства, треба да се развива и домашната дистрибутивна мрежа. Потребни се решенија што ќе бидат економски оправдани за корисниците.
Европската комисија укажува дека ЕСМ ја продава електричната енергија по цена што не ги покрива целосно трошоците и посочува дека работењето треба да биде финансиски одржливо. Ја разбираме таа забелешка. При евентуална промена на цената треба да го земеме предвид и влијанието врз животниот стандард и економијата.
Според нашата оценка, продажната цена на ЕСМ за регулираното снабдување би можела дури и да се удвои ако веднаш се премине на целосно пазарно формирање на таа цена. Оваа процена се однесува само на продажната цена на ЕСМ. Таквата промена би создала силен притисок врз крајните цени и би можела да ги загрози животниот стандард на граѓаните и работењето на стопанството.
Затоа свесно ја избегнуваме наглата промена. Целта ни е да ги заштитиме граѓаните и стопанството од ценовен удар. За финансиски да го зајакнеме енергетскиот сектор, потребен е постепен пристап што ќе ги поштеди домаќинствата и економијата од нагло префрлање на целиот товар врз нив.
Од нас тоа бара поголемо домашно производство, поефикасно работење на ЕСМ, контрола на трошоците и попрецизно насочена поддршка за ранливите домаќинства. Реформите треба да се спроведуваат постепено, врз основа на реални пресметки и со јасна заштита за оние што не можат да поднесат нагло зголемување на трошоците. Европската интеграција и заштитата на животниот стандард мора да одат заедно.
5. По отфрлањето на интерпелацијата со каква порака ја заокружувате собраниската расправа за Вашата работа?
Секој министер треба редовно да дава отчет за својата работа. На почетокот на обраќањето им се заблагодарив на пратениците што со поднесувањето на интерпелацијата ми дадоа можност целосно да ја претставам работата на Министерството. Го почитувам правото на опозицијата да поставува прашања и да бара одговорност. Граѓаните имаат право да добијат јасни одговори на конкретни прашања.
Во Собранието ги претставивме законските промени, инфраструктурните проекти, мерките за енергетска ефикасност, регионалното поврзување и напредокот во транспарентноста. Работата треба да се оценува според постигнатото во овие области. За гасификацијата имаме податоци за изградбата. Европското усогласување се гледа во донесените прописи, а за развојот на пазарот сведочат механизмите што веќе функционираат.
Соработката со Собранието даде резултати и при донесувањето на Законот за енергетика. При подготовката на законот работната група одржа 15 состаноци. Потоа следуваа јавни консултации и усогласување со Енергетската заедница. Во собраниската постапка беа поднесени 74 амандмани, од кои 64 беа прифатени. Тоа покажува дека предлозите треба да се разгледуваат според нивната содржина и дека е можна соработка за прашања од долгорочен државен интерес.
На крајот од обраќањето нагласив дека политичкото несогласување со некоја одлука само по себе не докажува дека таа е незаконска. За такво тврдење треба да се посочи конкретната одлука и да се приложат докази. Истото правило важи и за нас. Кога зборуваме за резултат, треба да можеме да го поткрепиме со факти.
Со гласањето заврши постапката за интерпелација. И понатаму имаме обврска да даваме отчет. Позитивните наоди на Европската комисија и напредокот во проектите се добра основа за натамошна работа. Аргументираната критика и корисните забелешки треба да ги земаме предвид при водењето на институцијата.
6. Во завршниот дел од Вашето обраќање нагласивте дека функцијата е привремена, а одговорноста кон државата останува. Кои резултати најдобро ја покажуваат таа одговорност?
Еден од најјасните примери е начинот на кој ја информираме јавноста. Министерството за енергетика, рударство и минерални суровини е единственото министерство со оценка од 100 проценти во Индексот на активна транспарентност за 2026 година, што го изработува Центарот за граѓански комуникации. Станува збор за независна оценка на објавувањето информации. Ова е значаен резултат за институција што постои нешто повеќе од две години.
Одговорноста се гледа и во финансиските резултати. Според податоците на Министерството, наплатата на концесиските надоместоци во рударството порасна од околу 561,5 милиони денари во 2024 година на околу 1,222 милијарди денари во 2025 година. Разликата е повеќе од 660 милиони денари. Евидентирани се и 53 раскинати концесиски договори, а годишниот инспекциски надзор е зајакнат со уште тројца инспектори.
Во енергетиката одговорноста се гледа во утврдувањето на правилата, планирањето и следењето на спроведувањето. Имаме нова законска рамка, пазарни механизми што веќе функционираат, инфраструктура во изградба и програми за енергетска ефикасност. Важно е јавноста да знае што е завршено, што е во тек и што следува.
Резултатите се плод на работата на луѓето во Министерството и во надлежните институции, како и на соработката со меѓународните партнери. Европската комисија забележува дел од тој напредок. Важно ни е тој и понатаму да придонесува за посигурно снабдување, подобри услови за инвестирање и поефикасно користење на енергијата и ресурсите.
На крајот од обраќањето ја кажав суштината. „Функцијата е привремена. Одговорноста кон државата останува.“ Тоа значи дека резултатите треба да бидат проверливи, а за одлуките треба да можеме да дадеме образложение. Јавниот интерес останува мерката според која ја водиме работата.
